\u0130slam’\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla “dinin kayna\u011f\u0131 nedir?” \u015feklindeki bir soru akla makul gelen bir soru olarak g\u00f6r\u00fclmez, bu nedenle cevab\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in kimse mesai harcamaz. \u0130lk insan olan \u00c2dem ayn\u0131 zamanda ilk peygamber oldu\u011funa g\u00f6re dinin ne oldu\u011fu veya dinin kayna\u011f\u0131 sorunu zaten bir mesele olarak kabul edilmemi\u015f demektir.<\/p>\n
<\/p>\n
Din insan\u0131 yaratan y\u00fcce rabbin ona rehberlik etmek \u00fczere g\u00f6nderdi\u011fi bilgi ve nizam\u0131n ismi oldu\u011fu gibi illa bir tarihten s\u00f6z edeceksek dinin tarihi insan\u0131n tarihi kadar eski olmal\u0131d\u0131r. Bilginin kayna\u011f\u0131 vahiy oldu\u011funa g\u00f6re \u0130slam \u00c2dem ile birlikte vahyin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eder, \u00c2dem’e kitaplardan daha alt kategoride de\u011ferlendirilen ‘suhuf’ yani sayfalar (on sayfa) verildi\u011fi kabul edilir. Bununla birlikte M\u00fcsl\u00fcman bilginler de en az\u0131ndan yaz\u0131n\u0131n, yaz\u0131l\u0131 bilginin \u00e7ok sonra ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ederler. O zaman sayfalar\u0131 Allah’tan gelen bilgiler \u015feklinde yorumlad\u0131klar\u0131n\u0131 da kabul etmek gerekir. Bu y\u00f6n\u00fcyle sayfalar\u0131n ne i\u00e7erdi\u011fi ve \u00c2dem’in nas\u0131l bir bilgiye sahip oldu\u011fu sorunu ise n\u00fcb\u00fcvvetin son halkas\u0131ndan geriye do\u011fru bir bak\u0131\u015fla izah edilir: Son peygamber ne \u00f6\u011frettiyse ve son peygambere hangi vahiy-bilgi geldiyse, ilk insana da o gelmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Zaman ve mek\u00e2n nedeniyle baz\u0131 ayr\u0131mlar olsa bile i\u015fin \u00f6z\u00fcnde vahiy, hatta din birdir. Bu itibarla ilk peygamber \u00c2dem ile birlikte din ba\u015flam\u0131\u015f, insanlar dinleri tahrif etmi\u015f, Allah ise s\u00fcrekli peygamberlerle insanlar\u0131 do\u011fru yolda sevk etmi\u015ftir. \u00dcstelik b\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar \u00c2dem’den son peygambere kadar dini bir s\u00fcreklilik i\u00e7inde ele almak istediklerinde, dinin m\u00fc\u015fterek ismini \u0130slam olarak kabul ederler. “Tarih boyunca ya\u015fam\u0131\u015f her dindar ger\u00e7ekte M\u00fcsl\u00fcmand\u0131r” c\u00fcmlesi buradan gelir. Binaenaleyh dinin kayna\u011f\u0131 meselesi \u0130slam bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla pek anlaml\u0131 sorun olarak g\u00f6r\u00fclmez. Bunun yerine insanlar\u0131n dini neden bozduklar\u0131 sorunu, \u00fczerinde durulmaya daha m\u00fcsait bir konudur.<\/p>\n
\u0130slam’daki bu anlat\u0131 M\u00fcsl\u00fcman toplumu g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ne kadar ikna edebiliyor, bunu bilmiyoruz. Lakin modern ara\u015ft\u0131rmalar dinin kayna\u011f\u0131n\u0131 ciddi bir sorun olarak ele al\u0131r. Ba\u015fka bir\u00e7ok bahiste oldu\u011fu gibi ba\u015flang\u0131c\u0131n nedenleri \u00fczerinde durarak zaman i\u00e7inde a\u015f\u0131lmas\u0131 ve ge\u00e7ilmesi gereken meseleleri tespit etmek, modern ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n dikkatini \u00e7eken en \u00f6nemli konudur. Dini ortaya \u00e7\u0131kartan psiko-sosyal \u015fartlar tespit edilebilirse, dinin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ek, ne \u00f6l\u00e7\u00fcde a\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bir \u015fey oldu\u011fu da tespit edilecektir. Burada hi\u00e7 ku\u015fkusuz sahih veya bat\u0131l veya ba\u015fka bir tasnifle konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z bir ayr\u0131mdan s\u00f6z edilemez. Dinleri sahih ve bat\u0131l diye ay\u0131rmak ancak ‘hakikati’ vahiyden gelen bilgiye dayand\u0131ran bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n i\u015fi olabilir. Modern ara\u015ft\u0131rmalara y\u00f6n veren bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ise ilerlemeci tarih ve toplum anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bir neticesi olarak basitten bile\u015fi\u011fe, ilkelden sofistike ve karma\u015f\u0131k olana do\u011fru ilerleyen anlay\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lerlemeci teori bir\u00e7ok alanda ayn\u0131 y\u00f6ntemleri kullanarak hayat\u0131n daha karma\u015f\u0131k formlara nas\u0131l evrildi\u011fini tespit etmek ve bu sayede insan idrakindeki geli\u015fmeleri a\u00e7\u0131klamak ister.<\/p>\n
Modern ara\u015ft\u0131rmalarda dinin tarihi, insan\u0131n psiko-sosyal zaaflar\u0131, evren i\u00e7inde ya\u015fama m\u00fccadelesi, korkular\u0131, hayalleriyle vs. ilgilidir. B\u00fct\u00fcn bu \u015fartlar ve saikler dereceli bir \u015fekilde, insanlar\u0131n g\u00f6rece daha somut olandan daha soyut inan\u00e7lara kadar birtak\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve inan\u00e7lar geli\u015ftirmesine yol a\u00e7m\u0131\u015f, k\u00fclt\u00fcrel kar\u015f\u0131la\u015fmalar sonucunda ise bunlar daha d\u00fczenli ve insicaml\u0131 yap\u0131lara do\u011fru evrilmi\u015ftir. En nihayetinde dinler soyut yap\u0131lar kazanm\u0131\u015f, g\u00fc\u00e7l\u00fc ve merkez\u00ee Tanr\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na ula\u015fm\u0131\u015f; mitolojik \u00e7a\u011flar\u0131n ard\u0131ndan dinler iptidai bir rasyonellikle insanl\u0131\u011f\u0131 daha iyiye do\u011fru ta\u015f\u0131m\u0131\u015f, ak\u0131l ve bilgi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla ise dinler miadlar\u0131n\u0131 doldurmu\u015f ve yerlerini bilime b\u0131rakarak basit bir ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme imkan\u0131 bulmu\u015flard\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 modern d\u00fcnyada dinin k\u00f6keni \u00fczerinde akla gelen yakla\u015f\u0131mlar bu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir. Burada dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken temel nokta insan korkular\u0131 ile hazlar\u0131n, \u00f6zellikle hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn dinin geli\u015fimindeki etkisi hakk\u0131ndaki iddialard\u0131r. Bilhassa dil ve k\u00fclt\u00fcr \u00fczerindeki antropolojik ara\u015ft\u0131rmalar olmak \u00fczere modern ara\u015ft\u0131rmalar bir\u00e7ok y\u00f6nden meseleye yakla\u015fabilme imkanlar\u0131 geli\u015ftirmi\u015f, bir konudaki iddia daha uzak bir alandan desteklenebilmi\u015f, bu sayede olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k ve takip edilmesi g\u00fc\u00e7 yakla\u015f\u0131mlar ortaya konulmu\u015ftur.<\/p>\n
M\u00fcsl\u00fcman toplumlar hi\u00e7 ku\u015fkusuz bu ara\u015ft\u0131rmalardan ciddi \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilenmi\u015ftir, daha do\u011frusu M\u00fcsl\u00fcman ayd\u0131nlar bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n etkileri alt\u0131nda ciddi bir zihinsel b\u00f6l\u00fcnme ya\u015fam\u0131\u015f, bir k\u0131sm\u0131 b\u00f6yle yakla\u015f\u0131mlar\u0131 dikkate almaks\u0131z\u0131n \u0130slam’daki genel anlat\u0131y\u0131 kabul etmi\u015f olsa bile baz\u0131 insanlar ise tamamen modern ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve iddialar\u0131 benimseyerek \u0130slam’\u0131n anlat\u0131s\u0131n\u0131 ‘mit’ olarak okuma e\u011filimine gitmi\u015ftir. Halihaz\u0131rda M\u00fcsl\u00fcman toplumda bu sorunun ciddi bir \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekir, bunda ku\u015fku yoktur. En az\u0131ndan yeni bir anlay\u0131\u015f geli\u015ftirmek gerekti\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bunun i\u00e7in ilk insan, ilk peygamber telakkisini belki tamamen b\u0131rakmaks\u0131z\u0131n ara bir yol bulunabilir. \u00d6zellikle dinin tarih boyunca kazand\u0131\u011f\u0131 formlar\u0131 dinin insanlarca in\u015fa edilmesinin ve \u00fcretilmesinin gerek\u00e7eleriyle birlikte yeniden de\u011ferlendirerek dinin kayna\u011f\u0131 sorununa yeni yakla\u015f\u0131mlar aranabilir. Bu sayede ba\u015flang\u0131\u00e7 olarak \u015funu g\u00f6rmek faydal\u0131 olacakt\u0131r: \u0130nsanlar\u0131n korkular\u0131, toplumsal al\u0131\u015fkanl\u0131k ve adetleri, \u00fcretim-t\u00fcketim ili\u015fkileri dinin yap\u0131s\u0131n\u0131 derinden etkilemekte, psiko-sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel \u015fartlara g\u00f6re din bir \u00fcslup ve muhteva kazanmaktad\u0131r. Sahih dinin bunu bozulma olarak g\u00f6r\u00fcp g\u00f6rmemesi bir yana vak\u0131a bu \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fmektedir.<\/p>\n
Bu konuda daha ciddi de\u011ferlendirmeler, M\u00fcsl\u00fcman toplumlarda antropolojik, dil ve k\u00fclt\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n daha ciddi yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman yap\u0131labilecektir. Halihaz\u0131rda biz geleneksel anlat\u0131y\u0131 kabul etmeyi s\u00fcrd\u00fcrece\u011fiz, bilimsel olarak bir kar\u015f\u0131l\u0131k bulamazsak bile, tarihi sondan ba\u015fa do\u011fru okumaya devam edece\u011fiz.<\/p>\n